محيط زيست ايران از ديد يك خبر نگار خارجي
شرق : «اسم من مارشا فرانكلين است. در تلويزيون دولتي آيداهو فعاليت مي كنم و ۲۰ سال سابقه كار دارم. تصميم گرفته ام از محيط زيست ايران گزارشي مفصل تهيه كنم. چون معتقدم غير از نفت، جنگ، سياست و انرژي اتمي در كشور شما سوژه هاي خوبي براي تهيه گزارش پيدا مي شود كه محيط زيست يكي از آنهاست و من انتخابش كرده ام.»

خبرنگار آمريكايي پيش از انجام هر مصاحبه با فعالان حوزه محيط زيست اين جملات را به زبان مي آورد و تقريباً تمام افرادي كه دل نگران و دوستدار محيط زيست بودند با اين سخنان مجاب مي شدند كه تن به مصاحبه دهند. مارشا فرانكلين به دعوت دانشكده محيط زيست دانشگاه تهران و حمايت مالي دانشگاه جان هاپكينز ۶ هفته را در ايران سپري كرد. پس از پايان ۴۲ روز او به نتايج جالبي درباره معضلات زيست محيطي ايران دست يافت. گفت وگو با او گوشه اي از اين نتايج را بازتاب مي دهد.

- چرا ايران را براي تهيه گزارش انتخاب كرديد؟

چشم اندازهاي طبيعي ايران شبيه محل زندگي من در آمريكاست. در ايران بيابان ها در جنوب و مركز كشور قرار دارند، كوه ها در ميانه و جنگل ها و درياچه ها در شمال كه بسيار شبيه محل زندگي من در ايالت آيداهو است. دليل دوم اين بود كه دوست داشتم بدانم كشورهايي كه از نظر جمعيت و صنعت رشد بسيار سريعي داشته اند چگونه با تاثيرات آن بر محيط زيست و مسائل مرتبط با آن برخورد مي كنند. سومين دليل هم علاقه شخصي است. من هميشه به فرهنگ، موسيقي و غذاهاي ايراني علاقه مند بوده ام و ايراني ها را خيلي دوست دارم. از سوي ديگر معمولاً اخباري كه آمريكايي ها در مورد ايران مي شنوند به مسائل سياسي اين كشور، همچنين مباحث انرژي هسته اي و تروريسم محدود مي شود. من فكر كردم شايد بهتر باشد اخبار ديگري هم از ايران در كشورم منتشر شود.

- دانشگاه تهران چگونه از شما دعوت كرد؟

معمولاً ما در كشور خود مي مانيم و آن چيزي را از دنيا مي بينيم كه به ما نشان مي دهند. بد نيست برخي اوقات به ساير كشورها سفر كنيم و آنها را از نزديك ببينيم. اين نظريه سبب شد كه خبرنگاران، پيشنهادهاي مختلفي براي تهيه گزارش و اخبار بين المللي به همراه سوابق كاري خود به رسانه ها، دانشگاه ها و حتي تشكل هايي كه علاقه مندند در چنين زمينه هايي فعاليت كنند، ارائه دهند. امسال ۱۰ خبرنگار انتخاب شدند و هركدام كشوري را براي فعاليت خويش انتخاب كردند. هزينه هاي من شامل بليت هواپيما، تحقيق در دانشگاه جان هاپكينز، پول هتل و غذا از طرف تشكلي به نام پيو (PEW) مستقر در دانشگاه مذكور تامين شد. اين تشكل به من يك دوربين فيلمبرداري هم قرض داد تا بتوانم گزارش تصويري نيز تهيه كنم. اما دليل دعوت شدنم از سوي دانشگاه تهران اين بود كه براي گرفتن ويزا به دعوتنامه معتبر نياز داشتم. در مورد دانشگاه محيط زيست آن نيز اطلاعاتي داشتم و خانم ويكتوريا جمالي را در آنجا مي شناختم. به آنها نوشتم و خواستم كه مرا به ايران دعوت كنند.

- در اين مدت كه ايران بوديد، وضعيت محيط زيست آن را در يك نگاه كلي چگونه ارزيابي مي كنيد؟

در ابتداي سفر با يكي از دوستانم به ايران آمدم و مدتي را با او و خانواده اش سپري كردم. در اين مدت در مورد فرهنگ ايراني تاحدي اطلاعات كسب كردم. به همراه دوستم كه پس از ۲۷ سال به ايران آمده بود شيراز، اهواز و اصفهان را ديدم و البته بيشتر از ميراث فرهنگي بازديد كرديم. پس از آن يك ماه از سفرم صرف تهيه گزارش در مورد محيط زيست ايران شد. تهران، مشهد، رامسر، نور و قشم را براي انجام كار ديدم.

- نكات برجسته اي كه در اين سفر با آن برخورد داشتيد، چه بود؟

اين موضوع محرمانه اي نيست كه جمعيت كشور شما در خلال ۲۵ سال گذشته حداقل ۲ برابر شده است. مسئله رشد جمعيت به طور قطع يكي از چالش هاي اساسي كشور شماست. همچنين تعداد زياد كارخانه ها، ورود زباله و فاضلاب آنها به رودخانه ها و البته مسئله آلودگي هوا كه ناشي از فعاليت هاي صنعتي و خودروهاست نظر مرا به خود جلب كرد. فكر مي كنم دليل اصلي به وجود آمدن مشكلات زيست محيطي، رشد سريع جمعيت و صنعت در ايران بوده است. قبل از آمدن به ايران من فكر مي كردم مشكل آلودگي هوا تنها مربوط به تهران است اما متاسفانه هواي اصفهان، شيراز و مشهد هم به شدت آلوده بود به طوري كه گاهي تنفس در هواي اين شهرها بسيار سخت مي شد.

من با بسياري از ايرانيان آشنا شدم كه خيلي علاقه مند بودند در زمينه رفع آلودگي ها فعاليت كنند. در مشهد يك پروژه بازيافت خصوصي زباله ديدم كه خيلي جالب بود. در رامسر فعاليت هاي خوبي در مورد آلودگي هاي خزر انجام شده و تشكل هاي زيست محيطي قدم هاي مثبتي برداشته اند. مثلا اِلن توكلي به خوبي روي درناهاي سيبري كار مي كند. در قشم نيز بيژن دره شوري به شدت براي محيط زيست آن منطقه زحمت مي كشد كه بسيار شگفت انگيز و اميدواركننده است. وجود چنين افرادي از نقاط برجسته محيط زيست ايران است.

فكر مي كنم يكي از نيازهاي اصلي ايران، داشتن داده هاي آماري و علمي در مورد مناطق مختلف است. البته شنيدم كه گروه هايي تهيه اين اطلاعات را آغاز كرده اند. در اين صورت براي حفاظت از مناطق مي شود به راحتي اقدام كرد در حالي كه بدون آمار نمي توان هيچ كاري انجام داد.

- فكر مي كنيد بتوانيم از تجربه كشورهاي ديگر براي حفاظت از محيط زيست ايران استفاده كنيم؟

هر كشوري بايد راه حل هاي مناسب خود را داشته باشد. قطعاً الگوي هيچ كشوري به طور دقيق براي ايران قابل پياده كردن نيست. خانم معصومه ابتكار بعضي راه حل هاي آژانس حفاظت محيط زيست آمريكا (EPA) را مناسب مي داند. شايد او بتواند برخي قوانين مناسب ساير كشورها را در ايران پياده كند. قوانين زيست محيطي ايران كه در كتاب ها چاپ شده بسيار خوب است اما بايد اين اهداف و قوانين را پياده كرد و با روش هاي بومي و ملي در راستاي توسعه پايدار گام برداشت.

- آيا در خلال سفر به عنوان يك خارجي با مشكل خاصي مواجه شديد؟

نه سفر خوبي داشتم و مردم خيلي خوب با من برخورد مي كردند. تنها مورد ناخوشايند رانندگي در شهرها و جاده ها بود كه خيلي خطرناك به نظرم رسيد.

- قرار بود با تشكل هاي زيست محيطي نيز ديداري داشته باشيد و از فعاليت آنها گزارش تهيه كنيد. اين كار را انجام داديد؟

در تشكل هاي زيست محيطي ايران نيروهاي بسيار خوبي فعاليت مي كنند. البته ارتباط اطلاعاتي و خبري مناسبي ميان اين سازمان هاي غير دولتي وجود ندارد. به علاوه برخي از تشكل ها بسيار كوچكند و امكان انجام فعاليت هاي تشكيلاتي را ندارند. در حالي كه تشكل ها در شهرها از طريق اي ميل با هم در ارتباطند در شهرستان ها مجبورند براي ارتباط با مردم به خانه هاي آنها بروند حتي ميان اعضاي اصلي نيز امكان ارتباط سريع آسان با اينترنت و تلفن وجود ندارد.

در ضمن بهتر است NGOها فعاليت هاي اجرايي داشته باشند نه اينكه تنها به جمع آوري اطلاعات كفايت كنند. درست مثل بيژن دره شوري كه فعاليت مي كند، او درخت مي كارد، تخم لاك پشت هاي دريايي را جمع آوري و حفاظت مي كند و روستاها را پاكيزه نگه مي دارد. اين تلاش ها بسيار مهم است. تشكل ها نبايد تنها با هم ملاقات كنند و حرف بزنند بلكه بايد پروژه هاي مشخصي تعريف كنند و آن را انجام دهند. پروژه بازيافت مشهد با وجود كوچك بودن براي رسيدن به اهداف خود تلاش مي كرد. تشكل ها نيز بايد چنين كارهايي را انجام دهند.

- شما افراد مختلفي را در خلال سفرتان ديديد. فكر مي كنيد نسل جوان مي تواند در حفاظت محيط زيست موفق باشد؟

نبايد پرسيد آيا نسل جديد مي خواهد يا مي تواند كاري بكند يا نه. آنها بايد تلاش كنند. اگر جوانان فعاليتي نكنند محيط زيست به قهقرا خواهد رفت. بايد هوا و آب ايران تميز شود و براي رسيدن به اين هدف لازم است جوانان تعليم ببينند و در اين زمينه كار كنند. وقتي به كوه هاي اطراف تهران رفتم ديدم كه جوانان خيلي به كوهنوردي علاقه دارند اما متاسفانه تمام مسير از آشغال و زباله پر بود. جوانان بايد بدانند مواهب طبيعي متعلق به آنهاست ودر نتيجه از آن حفاظت كنند. با اين حال تصور مي كنم جوانان ايراني استعداد خوبي براي حفاظت از محيط زيست دارند. در كلاس هاي محيط زيست زنان و دختران بسياري را ديدم كه مشغول به تحصيل در اين زمينه بودند اما به رغم معلومات زيست محيطي براي رفتن به مناطق حفاظت شده مشكلات زيادي دارند. قطعاً بايد به زنان متخصص فرصت ورود به مناطق مختلف داده شود.

- با زنان فعال در حوزه محيط زيست نيز ملاقات داشتيد؟

بله. مثلاً پروين فرشچي در مورد برنامه محيط زيست درياي خزر خيلي فعاليت كرد. ويكتوريا جمالي و مه لقا ملاح را نيز ملاقات كردم.

- با چند نفر در مورد محيط زيست مصاحبه كرديد؟

تعداد شان زياد است اما دقيقاً نمي دانم كه چند نفر بودند.

- ... و در آخر؟

سواحل خزر بسيار آلوده است. در همه جا حتي در جنگل هاي اطراف آشغال ديده مي شود. اميدوارم اين مناطق حفاظت شوند. در ضمن مي خواستم اين نكته را بگويم كه بودن خبرنگاران زيست محيطي در ايران بسيار مهم است. اين افراد مي توانند از بروز مشكلات جلوگيري كنند و مسئولان را مجبور كنند كه كارها را به شكل صميمي انجام دهند. اين افراد با بهترين شيوه اطلاع رساني به مردم نقش مهمي در حفاظت محيط زيست به عهده دارند.